ANTRAKS (ANTHRAX, CHARBON)*

  Antraks, Bacillus anthracis tarafından oluşturulan septisemik özellikte, akut, infeksiyöz bir hastalıktır. İnfeksiyon, vücut ısısının yükselmesi, dalağın şişmesi, kanın katran gibi koyu bir renk alması ve pıhtılaşmaması, deri altı ve subseröz dokularda sero-hemorajik infiltrasyonların oluşması ile karakterizedir. İnfeksiyon zoonoz bir özellik gösterir.

ETİYOLOJİ
Bacillus anthracis bakteri kalsifikasyonunda "endospor oluşturan Gram pozitif çomaklar ve koklar" grubunda bulunmaktadır. Bu grup içinde ki bacillus cinsine bağlı türlerden biridir. Hastalığın etkeni olan Bacillus anthracis 1-2 x 3-8 mikrometre boyutlarında aerobik (veya fakültatif), Gram pozitif, hareketsiz, sporluve kapsüllü bir mikroorganizmadır. Basilin yan kenarları birbirine paralel ve uçları köşelidir. Aerobik koşullarda, vücut dışında (in vitro) meydana gelen sporlar oval veya yuvarlak olup, basilin genellikle orta bölgesine yerleşmiş (sentral pozisyonda) ve sporun çapı basilin çapından küçüktür. Sporulasyon oksijen varlığında 120 °c üzerinde olur, ancak 42 °c'nin üzerindeki kültürlerde pek rastlanmaz. Sporlar fiziksel ve kimyasal etkenlere karşı çok dirençlidirler ve doğa koşullarında 50-60 sene canlılığını ve infektivitesini muhafaza edebilirler.

Antraksadan ölen hayvanların vücudunda spor oluşmaz ancak hayvana otopsi yapılırsa veya ölümden sonra tabii deliklerden (ağız, burun, anüs, vulva) gelen kanın hava ile temasında basiller, spor verirler. Basilin vegetatif formunun etrafında bulunan kapsül genellikle vücut içinde (in vivo) ve özel koşullar altında (% 10 - 30 CO2 ' li ve serumlu ortamlarda) in vitro olarak meydana gelir. Diğer kapsüllü mikropların aksine B. Anthracis'in protein karakterinde (poly-8-D-glutamik asit) olan kapsülü toksijenik ve immunojenik yeteneği düşük ve zayıftır. Ancak, basilin virulensini arttırmada, basili fagositozdan ve vücutta oluşan antrasidal madelerden korumada önemli görevi vardır.

Son yıllarda yapılan çalışmalar sonucu, B. anthracis 'in toksin sentezini (OF, PA, LF) kodlayan 110 M Dal'luk pOXI ile kapsül ile kapsül formasyonunu kodlayan 60 M Dal'luk pOX2 olarak adlandırılan iki plasmide sahip olduğu anlaşılmıştır. Bunlar virülens faktörleri olup, eğer bakteri bu plasmidlerden birini veya her ikisini kaybederse avirulan hale gelmektedir.

B. anthracis'in evgetatif fromu, diğer sporsuz mikroplar kadar dayanıklıdır. 55-58 °C'de 10-15 dk. içinde inaktif hale gelir. Açılmamış kadavralarda vegetatif formlar putrefaksiyonun etkisiyle 3-6 günde tahrip olabilmektedir. Buna karşılık sporları ise gerek fiziksel ve gerekse kimyasal faktörlere çok dirençlidirler. Otoklavda, rutubetli ısıda 121 °C'de 15 dk., kuru ısıda 160 °C'de 60 dakikada ölürler. Lam üzerinde ki mikroplar fizasyon ısısına 5-6 saniye dayanırlar. Merkuri klorid (1/1000) 5 ve formol (% 10) 15 dakikada basilleri öldürebilir. Sporlar toprakta, merada ve sularda uzun yıllar canlı kalabilir. Antraks sporlarının %0,1 sublime içinde 70 saat, %4 potasyum permanganat'ta 15 dakika, %3 formol da 3-4 gün ve %5 fenolde 2-40 gün canlı kalabildiği açıklanmıştır.

Doğal koşullar altında soğuk kanlı hayvanlar hariç, bütün sıcak kanlı hayvanlar ve insanlar infeksiyona yakalanabilirler. Hastalık en fazla sığır, koyun, keçi, manda, deve, geyiklerde, daha az olarak da domuz, at ve etçillerde görülür. Kanatlılar deneysel olarak hastalanabilirler. Bazı hayvan ırklarının, antraks karşı özel bir dirençliliği vardır. Örneğin, cezayir koyunları deneysel hastalandırmalara karşı dayanıklıdırlar. Genç hayvanlar, ergin ve yaşlılardan daha duyarlıdırlar. Açlık, yorgunluk, uzun yolculuk, fazlaca sıcak ve soğuk, iyi beslenememe, fena bakım, dental ve organik bozukluklar, şap hastalığı, iç parazitler ev diğer stres ve predispoze edici faktörler hastalığın çıkış ve yayılışına büyük ölçüde yardımcı olur. Hastalık sıcak, rutubetli ve bataklıklı bölgelerde diğer yerlerden daha fazla görülür. B.anthracis'in sporları toprakta, sularda ve merada otlar üzerinde uzun yıllar canlı kalır (50 - 60 yıl) ve bu yerler infeksiyon kaynağı olarak görev yaparlar. Ölen hayvanların insanlar tarafından veya meralarda bırakılarak yırtıcı kuşlar ve hayvanlar tarafından parçalanması, kuşlar, yağmur ve sel sularıyla uzaklara diğer meralara ve topraklara nakledilmesine ve buralara bulaşmasına sebep olur. Açılmayan kadavrada vegetatif basiller kısa bir süre içinde pütrefekasyon sonucu ölürler. Bu nedenle kadavralar açılmadan iki metre kadar derine gömülürler.

Hastalığa yakalanan hayvanlar ölümden 1-2 gün önce sütleriyle, gaita ve idrarlarıyla basil çıkarırlar. İyileşenlerin sütleriyle de kısa bir süre etken saçılabilir. Ölenlerin doğal deliklerinden (ağız, burun, anüs, vulva) gelen kanlarla, açılan veya parçalananların et ve kanlarında bulunan ve dışarı çıkan mikroplar kısa bir süre sonra sporlanırlar. Buradan çeşitli vasıtalarla su, yem, gıdalara, toa ve toprakla havaya, ahırda ki çeşitli tımar takımları, malzeme, operasyon malzemesi, eller, havlular, vs. Gerek vegetatif basille ve gerekse sporlarla kontamine olurlar. Kan emici ve sokucu sinek ve artropodlar antraks mikroplarını taşıyabilir ve bulaştırabilirler. Ayrıca, kemik unları, post, kıllar, yün, yapağı, deri, kontamine çeşitli protein konsantreleri, silaj yemleri vs.bulaşmada çok önemli role sahiptirler.

Bulaşma başlıca 3 yolla olmaktadır.

1. Sindirim Sistemi İle : su, yem, ot, kemik unu, gıdalara, vs.bulaşan vegetatif basil ve sporlar, ağız içinde, dil-yutakta bulunan yaralar ve çiziklerden içeri girerek hastalık oluşturabilirler. Gıdalarla sindirim sistemine ulaşan mikroplar eğer buralarda çeşitli sebeplerden ileri gelen (gıda, paraziter, infeksiyon, vs.) çizik, lezyon, ülser, portantre varsa, infeksiyon daha kolayca meydana gelir.

2. Solunum Yolu (inhalasyon) İle: Hayvanlarda nadiren görülen bu yolla infeksiyona insanlarda sıkça rastlanır. Hayvanlar daha ziyade topraktaki sporları solunumla almaları sonu infekte olurlar. İnsanar ise post, kıl, yapağı, yünde bulunan sporları alırlar.

3. Deri Yolu İle : Bu yolla infeksiyon deride oluşan portantrelerden (ısırma, kırpma, operasyon, kan alma, injeksiyon, çizik, sıyrık,vs.yaralar) mikrobun girmesi ile olur. İnsanlar ise kontamine et ve kanla temasla hastalığı alırlar. Kan emici ve sokucu sineklerde bu yolla infeksiyonu bulaştırabilirler.

İnsanlarda : Antraks insanlarda, mikrobun alınış yoluna göre daha ziyade akciğerlerde (yün, tüy, post, yapağı, deri işleriyle uğraşanlarda) ve deride (deri, et ve kanla uğraşanlarda, kasaplarda) görülebilir. İnfekte etlerin yenmesiyle barsak şarbonu oluşabilir. Deri şarbonu (malignant pütül) genellikle septisemi yapmamasına karşın akciğer ve barsak antraksı, septisemi oluşturabilir.
Hastalığın prognozu, perakut formlarda kötüdür ve genellikle ölümle son bulur. Deri infeksiyonlarında iyileşme meydana gelir.